دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
504
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
مىشود كه پيكره تنديسگونه سوارهاى را با نيزه در سمت راست نشان مىدهد و از نظر حالت و موقعيت به نگاره نسخه متروپوليتن شباهت دارد ولى در اينجا داراى ريش است . اين نگاره تا حدود زيادى خشك و رسمى است ( بر خلاف صحنه نبرد نسخه نوائى كه به همان دقت و ظرافت نگارههاى بهزاد است ) امّا شيوه آزادانه دوره متقدم شاه طهماسپ در آن موج مىزند . در ديوان حافظ سام ميرزا به تاريخ تقريبى 1534 م . اجراى نسبتا جديد از ساختار معمارى در يكى از نقاشيها به امضاى سلطان محمد به چشم مىخورد « 1 » . در اين نگاره ، مثل نقاشيهاى پيشرو شاهنامه هوتون ، شمار زياد از پيكرهها و هركدام با حالت و وضعيت خاص خود ، وارد صحنه شدهاند ، امّا همه آنها مثل نگاره « جشن عيد » در ارتباط با يكديگر هستند . ترديدى نيست كه ولش برپايه اين نگاره امضاء شده ، نگاره « صحبت ضحاك از سرنوشت خود » را در شاهنامه هوتون به سلطان محمد نسبت داده است « 2 » . نگاره « جشن عيد » تركيببندى بسيار سادهاى دارد امّا پيكره درباريان و حضّار كه نشانگر همان زنجيره روابط و چارچوب كنش اصلى با ايوان تزيين يافتهء درخشان همراه با كوشك مسقف است ، به همان اندازه مؤثر و چشمگير است . ترديدى نيست كه اين نگاره عليرغم وضعيت متقدم خود در نسخه ، از نظر تاريخى بايد متأخر و متعلق به حدود سال 1530 م . باشد . حتى نگاره « پنهان شدن باربد در پشت درخت » در صفحه b 731 ، با آسمان شبانه فوقالعاده و ابرهاى جارى به سمت حاشيه چپ ، بسيار آيندهنگر است . ولش اين نگاره را از آن ميرزا على فرزند سلطان محمد مىداند « 3 » و اين ادعاى وى را در نگاره امضاء شده اين هنرمند در نسخه نظامى سالهاى 43 - 1539 م . موجود در كتابخانه بريتانيا كه يكى از آنها حتى باربد را به صورت يكى از خنياگران دربارى تصوير كرده ، به ثبوت مىرساند . دومين نسخه دربارى يعنى خمسه نظامى كه بين سالهاى 1539 م . و 1543 م . بوسيله شاه محمود نيشاپورى تحرير شده ، با سيزده نگاره معاصر باقى مانده است ( كتابخانه بريتانيا ، نسخ شرقى ، 2265 ) « 4 » . دو نسخه دربارى ديگر را دوست محمد ، نويسنده حدودا معاصر اين نسخه ، چنان توصيف مىكند كه « قلم از توصيف هنر آنها عاجز است » وى مىافزايد كه دو نقاش سيد ، يعنى آقا ميرك و مير مصور نگارههاى آنها را نقاشى كردهاند « 5 » . البته همه نگارهها را نمىتوان فقط از رشحه قلم اين استادان دانست ، بلكه نسخه نظامى با تصويرى از افسانهها ، انوشيروان و وزير او و
--> ( 1 ) - ولش Wonders of the Age ، صص 7 - 126 ، شماره 43 . ( 2 ) - MMAB ، آوريل 1971 م . تصوير 2 ، ص 347 . ( 3 ) - ولش ، Wonders of the Age ، صص 5 - 114 ، شماره 38 . ( 4 ) - بينيون ، Poems of Nizami ؛ گرى ، Persian Painting From miniatures of the XIII - XVI Centvries ، تصاوير 11 و 12 . ( 5 ) - دوست محمد ، در بينيون Persian Miniature Pamting ، ص 186 .